Geschiedenis GGNet en psychiatrie
De psychiatrie kent een rijke historie, net als de ontstaansgeschiedenis van GGNet. We nemen u graag mee op een korte reis door de geschiedenis. We starten bij de twee terreinen die onderdeel zijn van GGNet; Het Groot Graffel in Warnsveld en De St. Josephstichting in Apeldoorn. De ontwikkelingen van beide terreinen vertellen ook de geschiedenis van de psychiatrie.
Lees ook dit mooie verhaal over de eerste psychiatrisch patiënte die haar ervaringsverhaal naar buiten bracht.
Het Groot Graffel in Warnsveld
In 1899 werd het landgoed Het Groot Graffel in Warnsveld aangekocht. Daar stichtte een Zutphense instelling een buitenverblijf voor krankzinnigenverpleging. De trend eind negentiende eeuw was om psychiatrische patiënten te verplegen buiten de stad. Het terrein bestond uit een woonhuis en een boerderij.
Op 1 juli 1901 werden de eerste patiënten opgenomen. Allerlei groepen mensen van psychische stoornissen tot aan mensen met een verstandelijke beperking werden opgenomen. Het aantal patiënten steeg al snel uit tot boven de 175 en het aantal verzoeken tot plaatsing bleef groeien. Tot 1969 veranderde er binnen Het Groot Graffel niet heel veel. Patiënten verbleven op grote slaapzalen en hadden nauwelijks privacy. De zogenoemde bedverpleging was populair vooral bij onrustige, lichamelijk zieke en epileptische patiënten. Vanaf de twintiger jaren kwam daar activerende therapie bij op het terrein. Praten met patiënten was overigens alleen weggelegd voor artsen en hoofdverpleegkundigen.
De behandeling van patiënten stelde vóór de Tweede Wereldoorlog weinig voor. De patiënten verbleven allemaal intern. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde dit: er kwamen medicijnen en therapieën om patiënten beter te behandelen.
De Sint Josephstichting in Apeldoorn
Op 29 april 1925 kochten de broeders Penitenten een landgoed aan op de Deventerstraat in Apeldoorn. Dit landgoed was toen 30 hectare groot. De broeders hadden al langer plannen om een derde stichting te bouwen voor rooms-katholieke krankzinnigen uit de Noordelijke provincies.
Op 1 februari 1927 zegenden zij het St. Antonius-paviljoen in en een week later kwamen de eerste patiënten. In 1953 kwam de eerste psycholoog in dienst. In 1987 kreeg de St. Josephstichting een nieuwe naam: ‘De Wellen’. Het werd opener en er werd minder 'geheimzinnig' gedaan over patiënten. In 2000 fuseerde De Wellen met RIAGG Oost-Veluwe Apeldoorn en kreeg de nieuwe naam ‘Spatie’ totdat zij in 2007 fuseerde met GGNet.
Klik hier voor een rondje over het terrein in Apeldoorn.
Afscheid terrein 'de Wellen' Apeldoorn 2025
Oorlog en het terrein
Vanaf januari 1943 kwamen steeds meer patiënten die verbleven in instellingen bij de kust, naar Het Groot Graffel. De Duitse bezetter vreesden voor een invasie van de geallieerden en hadden diverse gebouwen van instellingen aan de kust, gevorderd voor hun eigen manschappen. Zo verbleven op het ‘hoogtepunt’ 1250 patiënten op het terrein terwijl er slechts 475 bedden beschikbaar waren. Een half jaar na de bevrijding verlieten de laatste geëvacueerden het terrein. Lees hier meer over de bevrijding van Warnsveld en Groot Graffel.
Patiënten in oorlogstijd
Bekijk hier de Dag Reportage over het verzwegen oorlogsleed van psychiatrisch patiënten.
Patiënten in zorginstellingen behoren tot een kwetsbare groep in de samenleving, dat was vroeger nog meer het geval. Hoe kwetsbaar zij waren, bleek in Duitsland tijdens de Eerste Wereldoorlog. Toen kregen psychiatrische patiënten en mensen met een beperking in zorginstellingen te maken kregen met vermindering van de zorg en voedsel. Door verwaarlozing en al dan niet bewust uitgelokte sterfte werd er ‘ruimte’ gemaakt voor wat men zag als de ‘levenskrachtige’ delen van de bevolking. En Duitsland was tijdens die Eerste Wereldoorlog niet het enige land waar dat gebeurde, al was men er elders vaak minder openhartig over. Deze manier van ‘ruimte maken’ diende enkele jaren later als basis voor de grootschalige euthanasie programma’s in het Derde Rijk. Daarbij zouden uiteindelijk honderdduizenden patiënten in het Derde Rijk de dood vinden, niet alleen door versterving en andere min of meer ‘passieve’ maatregelen, maar ook door massamoord: de gaskamers zijn voor het eerst voor de moord op patiënten uit instellingen ingezet.
Het onderzoek in Nederland naar de geschiedenis van de inrichtingen tijdens WO II is nog maar nauwelijks begonnen. Uit de paar studies die zijn verschenen weten we inmiddels wel dat de sterfte in 4 inrichtingen bij een qua omvang ongeveer gelijkblijvende bevolking toenam van 2600 in 1942 tot 3700 overleden patiënten in 1945. Vooral ten tijde van de hongerwinter in de laatste maanden van 1944 en de eerste maanden van 1945 stierven in het Westen van het land een in vergelijking met de burgerbevolking, zeer hoog aantal patiënten door ondervoeding en ziekte. Op sommige plaatsen kwam wel een derde van de patiënten om het leven. Tekenend is dat een onderzoekscommissie van de geallieerden de situatie die zij in het voorjaar van 1945 aantrof in psychiatrisch ziekenhuis Zon en Schild in Amersfoort karakteriseerde als ‘the most serious picture of malnutrition in Holland’
Op de website Post uit de Vergetelheid kunt u meer lezen over de gebeurtenissen bij de verschillende psychiatrische instellingen tijdens WO II.
Bron voor tekst: Onderzoeksopzet Inrichtingen WO II door NIOD
125 jaar GGNet: van buitenverblijf tot herstelgerichte zorg
Dit jaar (2026) bestaat GGNet, Groot Graffel 125 jaar. Wat begon in 1899 als een buitenverblijf voor krankzinnigenverpleging in Warnsveld, is uitgegroeid tot een organisatie waar herstelgerichte zorg centraal staat. In die 125 jaar is er veel veranderd in de zorg, maar één ding is hetzelfde gebleven: aandacht voor mensen die ondersteuning nodig hebben.
In 1901 werden de eerste patiënten opgenomen. In die tijd verbleven mensen vaak met meerdere personen op grote slaapzalen en hadden zij weinig privacy. De zorg was vooral gericht op rust en verzorging. Behandeling, zoals we dat nu kennen, was er nauwelijks.
Geestelijke gezondheidszorg van nu
Vandaag de dag richt GGNet zich op herstel, eigen regie en meedoen in de samenleving. Er wordt nauw samengewerkt met partners, zodat mensen de juiste ondersteuning krijgen, op het juiste moment en op de juiste plek.
125 jaar GGNet, Groot Graffel laat zien hoe de zorg zich blijft ontwikkelen. Van grote, gesloten instellingen naar herstelgerichte zorg waarin eigen regie, samenwerking en deelname aan de samenleving centraal staan. Het jubileum is niet alleen een moment om terug te kijken, maar ook om vooruit te kijken. Samen met cliënten, naasten, medewerkers en partners blijven we bouwen aan een zorg die meebeweegt met de tijd én met de mensen die we ondersteunen.
"35 jaar uit dienst, maar de betrokkenheid blijft"
Ter gelegenheid van het 125-jarig jubileum sprak GGNet met oud-medewerker Henk Mulder. Op 17-jarige leeftijd zette hij zijn eerste stappen binnen de organisatie en meer dan veertig jaar later ging hij met pensioen. Toch is zijn betrokkenheid nooit verdwenen. In dit interview blikt hij terug op de ontwikkeling van de geestelijke gezondheidszorg, de veranderingen binnen Het Groot Graffel en de vele collega's, patiënten en bijzondere momenten die hem zijn bijgebleven. Een persoonlijk verhaal dat laat zien hoe het verleden van GGNet nog altijd voortleeft in de mensen die eraan hebben gebouwd.
Zoals Henk zelf zegt:"35 jaar uit dienst, maar de betrokkenheid blijft." Dat typeert niet alleen zijn verhaal, maar ook de kracht van GGNet door de jaren heen.
